Phân bón hữu cơ vi sinh từ phế thải mía đường

(home.vnn.vn, 24/3/2003)

Kỹ sư Hoàng Đại Tuấn, Trung tâm Công nghệ Hóa sinh Huđavil cùng đồng nghiệp đã nghiên cứu sản xuất phân bón hữu cơ vi sinh từ bã bùn mía và phế thải các nhà máy đường. Công nghệ này đã được ứng dụng ở bảy nhà máy đường và bón thử nghiệm ở nhiều địa phương đạt kết quả tốt.
Để sản xuất đường, hằng năm Việt Nam phải trồng được từ 10 đến 12 triệu tấn mía cây (TMC) với diện tích canh tác từ 250.000 đến 300.000 ha chủ yếu là đất bạc màu và vùng nhiễm phèn nặng (không trồng được các loại cây khác). Vì thế, để trồng được 250.000 ha mía, ngoài phân hóa học (đạm - lân-kali) tối thiểu phải bón 4 - 5 tấn phân chuồng cho 1 ha tức là phải có 1 triệu tấn phân chuồng bón cho 250.000 ha.

Việc làm phân chuồng hay phân xanh từ các chất hữu cơ có nguồn gốc động thực vật từ lâu đã được người nông dân tiến hành, nhưng chỉ làm manh mún trong mỗi gia đình nhà nông để có phân bón cho mảnh đất canh tác của gia đình mình. Vậy làm sao để có được một triệu tấn phân chuồng bón cho cây mía? Trong khi đó, việc chế biến 10 triệu tấn mía để làm đường sinh ra một lượng phế thải khổng lồ: 2,5 triệu tấn bã mía, 250.000 tấn bã bùn (sau khi đã lấy nước đường) và 250.000 tấn mật rỉ. Trước đây 80% lượng bã mía này được dùng để đốt lò hơi trong các nhà máy sản xuất đường, sinh ra 50.000 tấn tro và 20% còn lại là 500.000 tấn bã được dùng làm ván ép, còn mật rỉ dùng để sản xuất cồn, mỳ chính hoặc dùng cho các công nghệ vi sinh khác như chế biến thành thức ăn chăn nuôi. Riêng tro và bã bùn không sử dụng được phải đổ ra các bãi đất trống. Tuy là phế thải nhưng trong bã bùn lại có nhiều chất hữu cơ "bổ béo" mà cây mía đã hút từ đất như protêin, lipít, các chất khoáng, vitamin... và cả những chất bẩn từ cây mía (vì khi đưa vào máy nghiền, cây mía không được cọ rửa). Các chất này sau một thời gian đã lên mem vi sinh vật có mùi thối ngấm xuống đất gây ô nhiễm môi trường và ô nhiễm nguồn nước rất nặng.

Trước thực tế bức xúc nói trên, kỹ sư Hoàng Đại Tuấn hiện là giám đốc trung tâm công nghệ Hóa - Sinh Huđavil Viện hóa học các hợp chất thiên nhiên - Trung tâm Khoa học tự nhiên và Công nghệ quốc gia - người đã có 20 năm kinh nghiệm nghiên cứu sản xuất phân bón vi lượng (từ 1982) phân bón hữu cơ vi sinh (từ 1990) và phân bón HCVS đa vi lượng gọi tắt là Huđavil từ bùn và phế thải (từ 1993) - đã cùng các cộng sự là Tiến sĩ sinh học Phạm Hồ Trương, cán bộ nghiên cứu của phòng thí nghiệm sinh học Viện hóa học vật liệu môi trường - Trung tâm Khoa học kỹ thuật và Công nghệ quân sự Bộ Quốc phòng, TSKH Nguyễn Xuân Nguyên, KS Lê Thị Thủy... từ khoảng 10 năm nay tự bỏ tiền túi tiến hành làm công trình khoa học "Công nghệ sản xuất phân bón Huđavil từ bã bùn mía và phế thải các nhà máy đường".

Khi làm công trình này, KS Hoàng Đại Tuấn và các cộng sự dự định sẽ trả lại cho đất những gì cây trồng lấy đi. Người nông dân trồng mía mỗi năm thu hoạch 40 tấn mía/ha, nếu tính cả ngọn - lá gốc thì phải là 60 tấn. 60 tấn mía hằng năm đã "ngốn" biết bao NPK (ni-tơ - phốt-pho - ka-li) và các nguyên tố vi lượng khác của 1 ha đất. Chính những chất này lại có trong bã bùn (chứ không có trong đường). Bởi vậy phải chế biến bã bùn thành phân bón HCVS Huđavil (bón cho đất trồng mía là chính và đất trồng một vài loại cây trái khác) để trả lại độ phì cho đất, chống thoái hóa đất canh tác và quan trọng nữa là khắc phục tình trạng ô nhiễm môi trường, nguồn nước. Về mặt công nghệ, phải xây dựng được một công nghệ vi sinh để chuyển hóa các thành phần hữu cơ có trong bùn mía thành mùn do vi sinh vật (VSV) thực hiện. Để làm được việc này phải xác định được tỷ lệ C - N (các-bon - ni-tơ) có trong bùn mía, xác định các điều kiện (độ kiềm pH, nhiệt độ, độ ẩm, độ thông khí) để cho VSV chuyển hóa (có định hướng) các thành phần của bùn thành mùn chứ không gây thối. Quá trình chuyển hóa thực chất là kỹ thuật ủ compost tất cả các phế thải của cây mía gồm bã bùn, tro đốt lò và tủy bã mía bằng phương pháp tạo luống ủ hai giai đoạn, lượng phế thải ra ngày nào xử lý hết ngày đó với thời gian ủ từ 45 đến 50 ngày là tạo ra sản phẩm. Giai đoạn 1: Hứng bã bùn từ nhà máy đem đổ ra bãi ủ, phối trộn với các chất điều chỉnh, các chất phụ gia và VSV, vun thành luống, dùng vải dứa phủ lên, định kỳ 5 ngày đảo luống một lần. Sau 30 ngày các chất dễ phân hủy được phân hủy hết, không gây mùi thối và biến thành một chất tươi xốp không mùi. Giai đoạn 2: phun thêm vài loại VSV vào và trộn đều rồi đưa vào nhà mái che ủ độ 15 - 20 ngày nữa sẽ tạo thành compost chín có thể cùng bón ngay hoặc trộn thêm phân hóa học (đạm - lân - kali) để bón. Ưu điểm của phân bón HCVS Huđavil là tạo được nền thổ nhưỡng có hàm lượng màu hữu cơ cao. Người nông dân chỉ cần giảm lượng phân hóa học theo hướng dẫn là cơ bản đã bón được cân đối cho cây trồng. Nhờ vậy vừa tiết kiệm lượng phân hóa học mà cây trồng vẫn sinh trưởng tốt, ít sâu bệnh, đất không bị thoái hóa cho phép thâm canh tăng năng suất và chất lượng cây trồng.

Công nghệ sản xuất phân bón Huđavil đã được áp dụng thử nghiệm ở bảy nhà máy đường, ngoài mía đã được bón thử nghiệm cho lúa, chè, hồ tiêu... ở một số địa phương đạt kết quả tốt: Cho phép thâm canh tăng năng suất lúa lên 25% - 30% ở Tam Điệp (Ninh Bình), tăng năng suất chè lên 70% ở Văn Chấn, Nghĩa Lộ (Yên Bái), tăng năng suất hồ tiêu gần 100% ở Tân Lâm (Quảng Trị); một số loại cây công nghiệp trồng ở Tuyên Quang, Hà Nam, Thanh Hóa, Nghệ An... năng suất tăng gấp ba lần; mía trồng ở Thạch Thành, Nông Cống (Thanh Hóa), Quảng Hà (Cao Bằng)... luôn xanh tốt, chịu được hạn, giữ được đường lâu, ít sâu bệnh... nên được người dân ưa dùng loại phân bón này.

Trước kết quả đó, năm 1999 Bộ Khoa học, Công nghệ và Môi trường đã phê duyệt công trình này thành Dự án độc lập cấp nhà nước "Hoàn thiện công nghệ chế biến phế thải các nhà máy đường làm phân bón hữu cơ vi sinh - đa vi lượng Huđavil kết hợp với xử lý ô nhiễm môi trường và cải tạo chống thoái hóa đất trồng mía" do kỹ sư Hoàng Đại Tuấn làm chủ nhiệm và Viện Hóa học các hợp chất thiên nhiên (Trung tâm Khoa học tự nhiên và công nghệ quốc gia) chủ trì. Đến tháng 10-2001, Hội đồng khoa học và Công nghệ cấp nhà nước đã đánh giá xuất sắc vì dự án đã góp phần giải quyết những vấn đề bức xúc của ngành mía đường là phân bón, giải quyết tình trạng ô nhiễm môi trường và tạo công ăn việc làm cho hàng trăm lao động ở các địa phương.

- Theo Nhân dân - 05